VOCABULARIO PARA PEDIR INFORMACIÓN

Español Kichwa
¿Qué? Ima
¿Cómo? Imashina
¿Cuándo? Imaura
¿Dónde? Maypi
¿Cuál? Maykan
¿Quién? Pi
¿A dónde? Mayman
¿Para qué? Imapa
¿Con qué? Imawan
¿De dónde? Maymanta
¿Por qué? Imashpa
¿Con Quién? Piwan
¿Con cuál? Maykanwan
¿A quién? Piman
¿Qué haces? Imata ruranki
¿Cómo eres? Imashinata kanki
¿Cuándo vienes? Imaurata shaminki
¿Dónde vives? Maypita kawsanki
¿Cuál es tuyo? Maykanta kanpak
¿Quién compra? Pita rantin
¿A dónde llevas? Maymanta apanki
¿Para qué traes? Imapata apamunki
¿Con qué juegas? Imawanta pukllanki
¿De dónde cae? Maymanta urman
¿Por qué lloras? Imashpata wakanki
¿Con quién vives? Piwanta kawsanki
¿Con cuál vamos? Maykanwanta rishun
¿A quién regalas? Pimanta Karanki

20 REGLAS ORTOGRÁFICAS

20 Reglas Ortográficas Básicas del Kichwa

REGLA 1 Ausencia de signos de interrogación.

En la escritura kichwa no se usan signos físicos (¿?). En su lugar, utilizamos partículas gramaticales como /-tak/, /-chu/ y /-ka/ para transformar una oración en pregunta.

Palabra Significado Con Partícula Significado Pregunta
Pi Quien Pitak ¿Quién es?
Pay Él/Ella Paychu ¿Es él? / ¿Es ella?
Allku Perro Allkuchu ¿Es el perro?
Kuchi Cerdo Kuchika ¿Y el cerdo?
Luchu Luis Luchuka ¿Y Luis?
REGLA 2 La tilde no se grafica.

En kichwa la tilde no existe visualmente. La fuerza de voz generalmente recae en la penúltima sílaba, por lo que casi todas las palabras se consideran graves.

Palabra Significado Fuerza de Voz
Pampa Llano / Campo Pam-pa
Wasi Casa Wa-si

LOS NÚMEROS

Guía Completa de Números en Kichwa

¡Comparte este conocimiento y hagamos nuestra comunidad más grande!

Español Kichwa Se pronuncia
0 Cero Illa Illa
1 Uno Shuk Shuc
2 Dos Ishkay Ishkay
3 Tres Kimsa Kimsa
4 Cuatro Chusku Chuscu
5 Cinco Pichka Pichka
6 Seis Sukta Sucta
7 Siete Kanchis Kanchis
8 Ocho Pusak Pusak
9 Nueve Iskun Iskun
10 Diez Chunka Chunga
11 Once Chunka Shuk Chunga shuk
12 Doce Chunka Ishkay Chunga Ishkay
13 Trece Chunka Kimsa Chunga Kimsa
14 Catorce Chunka Chusku Chunga Chuscu
15 Quince Chunka Pichka Chunga Pichka
16 Dieciséis Chunka Sukta Chunga Sucta
17 Diecisiete Chunka Kanchis Chunga Canchis
18 Dieciocho Chunka Pusak Chunga Pusac
19 Diecinieve Chunka Iskun Chunga Iskun
20 Veinte Ishkay Chunka Ishkay Chunga
21 Veintiuno Ishkay Chunka shuk Ishkay Chunga shuk
22 Veintidós Ishkay Chunka Ishkay Ishkay Chunga Ishkay
30 Treinta Kimsa Chunka Kimsa Chunga
40 Cuarenta Chusku Chunka Chusku Chunga
50 Cincuenta Pichka Chunka Pichka Chunga
100 Cien Patsak Patsak
200 Doscientos Ishkay Patsak Ishkay Patsak
300 Trescientos Kimsa Patsak Kimsa Patsak
1000 Mil Waranka Guaranga
1M Millón Hunu Junu

¿Te fue útil? ¡No olvides compartir este blog!

CONJUGACION

Toda palabra terminada en la partícula –na es un verbo en infinitivo. Para conjugar, quitamos esa partícula y la raíz resultante queda lista para unirse a las terminaciones de cada tiempo.

Ejemplo: Mikuna → Miku- (Raíz)

TIEMPO PRESENTE
ÑUKA MIKUNI Yo como
KAN MIKUNKI Tú comes / Ud. come
PAY MIKUN Él / Ella come
ÑUKANCHIK MIKUNCHIK Nosotros/as comemos
KANKUNA MIKUNKICHIK Uds. comen / Vosotros coméis
PAYKUNA MIKUNKUNA Ellos / Ellas comen
TIEMPO PASADO
ÑUKA MIKURKANI Yo comí
KAN MIKURKANKI Tú comiste
PAY MIKURKA Él / Ella comió
ÑUKANCHIK MIKURKANCHIK Nosotros/as comimos
PAYKUNA MIKURKAKUNA Ellos / Ellas comieron
TIEMPO FUTURO
ÑUKA MIKUKRINI Yo comeré
KAN MIKUKRINKI Tú / Ud. comerá
PAY MIKUKRIN Él / Ella comerá
ÑUKANCHIK MIKUKRINCHIK Nosotros/as comeremos

GERUNDIO (-SHPA)

Para todas las personas se utiliza la misma terminación:

MIKUSHPA

(Comiendo)

¡Sigue practicando para dominar los verbos!

Lista de Verbos para Practicar

Identifica la raíz quitando la terminación -na

Llamkana
Trabajar
Raíz: Llamka-
Puñuna
Dormir
Raíz: Puñu-
Rimana
Hablar / Decir
Raíz: Rima-
Tushuna
Bailar
Raíz: Tushu-
Rikuna
Ver / Mirar
Raíz: Riku-
Yanapana
Ayudar
Raíz: Yanapa-
"Intenta conjugar el verbo Llamkana en tiempo pasado siguiendo la tabla anterior. ¡Tú puedes!"

PRONOMBRES PERSONALES EN KICHWA

Pronombres Personales

Kichwa - Español

A continuación, se presentan los pronombres personales fundamentales para la comunicación en Kichwa.

Singular

ÑUKA Yo
KAN / KIKIN Tú / Usted
PAY Él / Ella

Plural

ÑUKANCHIK Nosotros / Nosotras
KANKUNA / KIKINKUNA Ustedes / Vosotros
PAYKUNA Ellos / Ellas

Si esta información te resultó útil, comparte el blog y ayúdanos a fortalecer nuestra comunidad educativa.

¡Sigamos aprendiendo juntos!
🚀 Desafío Kichwa: Pronombres
PREGUNTA

¿Cargando pregunta...?

🎯 NIVEL: PRINCIPIANTE PUNTOS: 0
🚀 Desafío Kichwa: Pronombres

¿Cargando pregunta...?

Complementos kichwa

Complementos en Kichwa

Domina los opuestos y expande tu vocabulario

Aprender palabras en parejas (antónimos) es la forma más rápida de memorizar un nuevo idioma.

📍 Espacio y Dirección

Shayak (Vertical) vs Sirik (Horizontal)
Wichay (Inc. arriba) vs Uray (Inc. abajo)
Hanak (Arriba) vs Uku (Abajo)
Kancha (Afuera) vs Uku (Adentro)
Kinku (Curva) vs Tsiklla (Recto)

🌍 Naturaleza y Tiempo

Puncha (Día) vs Tuta (Noche)
Inti (Sol) vs Killa (Luna)
Nina (Fuego) vs Yaku (Agua)
Allpa (Tierra) vs Samay (Aire)
Chiri (Frío) vs Kunuk (Caliente)

⚖️ Cualidades y Formas

Hatun (Grande) vs Uchilla (Pequeño)
Raku (Grueso) vs Ñañu (Delgado)
Suni (Largo) vs Putu (Corto)
Llashak (Pesado) vs Pankalla (Liviano)
Sinchi (Duro) vs Amuk (Suave)

👤 Vida y Personas

Kawsay (Vida) vs Wañuy (Muerte)
Kari (Masculino) vs Warmi (Femenino)
Ruku (Viejo) vs Wampra (Joven)
Kusa (Esposo) vs Warmi (Esposa)
Charik (Rico) vs Wakcha (Pobre)

Si esta información te ha sido útil, ¡comparte el blog!

Ayúdanos a que la comunidad Kichwa siga creciendo.

🎯 DESAFÍO: OPUESTOS PUNTOS: 0
¿Cuál es el antónimo correcto?

¿Cargando pregunta...?

VERBOS KICHWA

Yachakushun: Diccionario Maestro de Verbos

Base de datos expandida con más de 120 acciones esenciales

Total: 0 verbos cargados

🎮 Pon a prueba tu Kichwa

PUNTOS: 0

---